عزت نفس چیست؟

قطعا بارها با این نوع جملات مواجهه شده اید: « عزت نفس خود را تقویت کنید.» «تنها افرادی موفق می شوند که عزت نفس بالایی دارند.» « کسانی احساس خوشبختی و شادی با ثباتی را تجربه می کنند که از عزت نفس بر خوردار باشند. » و…

اما تاکنون از خود پرسیده اید معنای واقعی عزت نفس چیست؟ یا اینکه شخص شما تا چه میزان از آن برخوردار هستید؟ در این مقاله سعی داریم به این دست پرسش ها پاسخ دهیم تا به شما کمکی باشد که در وجودتان این احساس را بیابید.

تعریف عزت نفس (Self-esteem)به طور کلی:

« قضاوت هایی است که هر فرد درباره ارزش ها ، ویژگی ها و قابلیت های خود دارد ، و این ارزیابی و قضاوت باعث به وجود آمدن احساساتی مرتبط با آن می شود.» به طوری که اگر ارزیابی کلی ما از ارزش ها و ویژگی هایمان، مثبت باشد احساس مثبت و مطلوبی راجع به خود خواهیم داشت و اگر قضاوت های منفی از ویژگی های خود، ذهنمان را پر کرده باشد به طور قطع احساس نامطلوب و ناخوشایندی را تجربه خواهیم کرد.

عزت نفس یا حرمت نفس،کدامین؟

نکته ای که درباره عزت نفس وجود دارد این است که تنها به قضاوت فردی و شخصی ما مربوط نمی شود، بلکه روی ذهنیت و قضاوت تک تک افرادی که با آنان مواجهه می شویم نیز اثر خواهد گذاشت. بنابراین عزت نفس بالا به حرمت نفس نیز تعبیر می شود چرا که ما با این ارزش گذاری ابتدا وجود خویش را برای  خودمان محترم می شماریم ، سپس بر اساس این احترام در زندگیمان چارچوب های رفتاری خود و البته رفتار دیگران با خود را نیز شکل می دهیم. در واقع ما تعیین می کنیم که برخورد دیگران با ما چگونه باشد.

عوامل موثر بر شکل گیری عزت نفس

عزت نفس از جمله مهمترین جنبه های رشد هیجانی و اجتماعی هر فرد است. بنابراین همانگونه که رشد در هر زمینه متأثر از عوامل مختلفی همچون وراثت و محیط و خود فرد می باشد، عزت نفس نیز به همین عوامل بستگی دارد. با این تفاوت که عزت نفس بیشتر جنبه اکتسابی داشته و هر فرد می تواند این قضاوت از خود را در ذهنش شکل دهد.

خانواده

خانواده از اولین عوامل موثر بر عزت نفس هر فرد می باشند. والدین مهمترین افرادی هستند که قضاوت های آنان از کودک روی قضاوت های شخصی او و در نهایت میزان عزت نفسش اثر می گذارد. وقتی پدر و مادر از کودکی و سنین پایین فرزندشان ارزش ها و نقاط مثبت را به او یادآور شوند باعث قضاوت مثبت و احساس مطلوب و در نتیجه عزت نفس بالا در کودک می شوند و برعکس در صورت یادآوری مداوم نقاط ضعف کودک به او زمینه عزت نفس پایین را برای او به وجود آورده اند.

فرهنگ ، مدرسه (محیط)

مدرسه و فرهنگی که فرد در آن رشد یافته است نیز از دیگر عوامل محیطی موثر بر عزت نفس است. در مدارسی که بیش از حد بر جنبه رقابت تاکید دارند،  فشاری که بر دانش آموز وارد می شود و مقایسه مداومی که از خود و دیگر همسالانش دارد روی عزت نفس آنان می تواند اثر مخربی داشته باشد. همچنین فرهنگی که قضاوت مثبت راجع به خود نوعی خود شیفتگی یا غرور تلقی می کند و همواره تحسین دیگران را نوعی تواضع می داند نیز می تواند روی عزت نفس افراد آن جامعه اثر مستقیم داشته باشد.

نقش فرد در این موضوع

اما از تمام عوامل محیطی و بیرونی که گذر کنیم، باید این نکته را بیان داشت که مهمترین عامل پیدایش و تقویت عزت نفستان خود شما هستید و گاهی برای شکل دهی صحیح به قضاوت هایتان باید تمام ذهنیت های منفی و غلطی را که محیط به اشتباه به شما القا داشته را دور بریزید و با آن ها مقابله کنید و خود پنداره تازه ای را ترسیم کنید.

ابعاد آن چیست؟

قضاوت ها و ارزیابی هایی که ما از خودمان داریم در جنبه ها و ابعاد مختلف زندگی وجود دارد. از جمله این ابعاد می توان به عزت نفس در ویژگی های جسمانی ، شایستگی های اجتماعی و خانوادگی، شایستگی های تحصیلی و شغلی اشاره داشت.

 ویژگی های جسمانی

به معنی رضایت از جسم به گونه ای که هست و قابلیت هایی که دارد. برای اکثر دخترها ناراضی بودن از زیبایی ظاهر و برای پسرها ناراضی بودن از جسم و عملکردشان در ورزش یا بدنسازی و… از عواملی است که می تواند عزت نفس آنان را مورد تهدید قرار دهد به خصوص هنگامی که در جامعه و فرهنگ ظاهر از معیارهای اساسی برای مورد قبول واقع شدن افراد تلقی گردد. یا اینکه افراد در پی مقایسه خود با معیارهایی که رسانه ها برای جذابیت های ظاهری تعیین کرده برآیند.

 شایستگی های اجتماعی و خانوادگی

به معنی اینکه فرد در جامعه و خانواده جایگاه ویژه و امنی برای خود قائل باشد و خود را عضوی با ارزش از خانواده یا جامعه بداند که مورد توجه یا محبت نیز قرار می گیرد. با توجه به نقشی که دارد توانایی های خویش را به خوبی شناخته و قضاوت و داوری مثبتی از خود و عملکرد خویش داشته باشد. چارچوب های رفتاری خود را به خوبی در خانواده و جامعه سامان داده و حریم خصوصی برای خود تعریف کرده باشد که رفتار دیگران با خود را نیز تنظیم می‌کند که خاکی از اعتماد ، اتکا و احترام به فرد است.

 شایستگی های تحصیلی و شغلی

این بعد،به معنی بهترین یا ممتاز بودن در تحصیل یا شغل نبوده ، یعنی بحث رقابت با دیگران و بهتر از همه بودن مطرح نیست ، بلکه به معنی بهترین حالت خود او بودن است. به معنی اینکه ارزش ها و شایستگی های تحصیلی یا شغلی را در حد توانایی هایش کسب کند. ارزش و عزت نفس او به این است که در مقایسه کردن فرد با خودش پیشرفت داشته باشد بنابراین قضاوت او مثبت و مطلوب و عزت نفسش بالا خواهد بود.

آثار کلی و تاثیرات آن:

عزت نفس از ویژگی هایی است که بسیار بر جنبه های مختلف زندگی ما اثر گذار خواهند بود. که به چند مورد از پیامد ها و آثار عزت نفس اشاره می کنیم:

رضایت از خود

فردی که عزت نفس داشته باشد نسبت به تمام ویژگی هایی که دارد احساس مثبتی خواهد داشت که این در رضایت او از خودش اثر مطلوب دارد، باید توجه داشت عزت نفس داشتن با خود را برتر از دیگران دیدن، یا اشتباهات و نکات منفی خویش را ندیدن بسیار متفاوت است. فردی که عزت نفس دارد علاوه بر احترامی که برای خود قائل است به دیگران نیز با همان دیده محترمانه می نگرد. و در ارزیابی از خود منصفانه و واقع گرایانه عمل کرده و در پی رفع ایرادات، کاستی ها و.. خود بر می آید. در صورت وجود ایرادات سعی در حل و رفع آنان دارد اما نه به گونه ای که این کاستی ها یا نداشتن توانایی ها باعث شود که فرد هویت ، ارزش و احترام خویش را از یاد ببرد.

آرامش خاطر

یکی دیگر از اثرات مثبت این بحث، آرامش خاطر در زندگیست چرا که فرد دائماً در پی راضی کردن دیگران از خود نمی کوشد و خود را آن گونه که می شناسند با ارزش می داند و نظرات دیگران باعث احساس بی ارزشی یا پوچی در فرد نمی شود.

احساس خوشبختی ، شادی یا رضایت از زندگی

فرد دارای این ویژگی آن طور که می خواهد زندگی می کند و علاقه ها، استعداد ها و توانایی هایش را به خوبی شناخته و در زندگی نیز به دنبال همان ها می رود. نه اینکه دیگران برای او تعیین تکلیف کنند که چگونه زندگی کند، بنابراین حتی اگر زندگی آنگونه که فرد انتظار داشته پیش نرفت باعث ایحاد سرخوردگی ، ناامیدی یا احساس بی ارزشی در فرد نخواهد شد.

احساس موفقیت

وقتی فرد همانگونه که انتظار داشته زندگی کرده است وقتی که به دنبال علاقه ها و استعدادهایش رفته است و راه موفقیت را از طریق خودش و ارزش هایش شناخته است نه از طریق دیگران، می تواند هر رخداد در زندگی خود را موفقیت بداند و حتی اگر شکستی در مسیر را تجربه کند فرد عزت نفس خود را حفظ کرده و می تواند در مسیر پیش برود.

مورد احترام و ارزش قرار گرفتن

حتما این جمله را شنیده‌اید که اگر می خواهید دیگران شما را دوست داشته باشند اول باید خودتان را دوست داشته باشید. وقتی شما برای خود ، زمان و انرژی خود و تمام متعلقاتتان ارزش قائل باشید باعث می شود که دیگران نیز به ارزشمندی شما پی ببرند و احترام را در رفتارهای آنان مشاهده می کنید.به این ویژگی مهم عزت نفس حتما توجه ویژه ای داشته باشید!

و اما در آخر…

بر اساس مطالبی که گفتیم،متوجه شده ایم که عزت نفس چیست و این نکته که برخورداری از آن هم بخشی از رشد هیجانی ماست و با توجه به تاثیرات بسیار مهم و اساسی که در همه ابعاد زندگی ما دارد ، باید بتوانیم به خوبی آن را شناخته و در خودمان پیدا کنیم، به گونه ای که به قدری در وجود ما ریشه گرفته باشد که هیچ کس و هیچ اتفاقی باعث نشود که در خود احساس بی ارزشی کنیم یا از چارچوب های اساسی زندگی خود فاصله بگیریم. برای تقویت این ویژگی، لازم است راهکارهای آن را بدانیم و در زندگی به کار ببندیم.